Μια ιστορία που μου είπε ο Νίκος Η.

Νυχτερινό περίπτερο στην Αθήνα, φωτογραφία deTraci Regula, από την ιστοσελίδα http://gogreece.about.com/od/athensnightlife2/ss/athensatnight_4.htm

"Τι μπορεί να ήθελα να αγοράσω από εκείνο το περίπτερο; Τα περίπτερα έχουν ένα σωρό μικροπράγματα, αλλά εγώ τι ήθελα; Έχουν περάσει κάπου δέκα χρόνια και δε θυμάμαι. Εφημερίδα, ίσως; Αλλά μάλλον όχι, ήταν αργά πια, βράδι Δευτέρας. Τσιγάρα μάλλον - την εποχή εκείνη κάπνιζα πότε πότε. Έστριβα κάτι αυτοσχέδια με καπνό όπως επέβαλε η μόδα (φαντάζομαι θα είναι ακόμα της μόδας τα στριφτά). Θα πρέπει να ζήτησα καπνό ή χαρτάκια όταν την άκουσα δεξιά να μου μιλάει. Δεν άκουσα καλά και γύρισα καταπρόσωπο και της είπα "ορίστε;". Τότε την είδα.

Μιλούσε κάπως σπαστά, χαμηλόφωνα. Μου φάνηκε ίσαμε εξήντα χρονών αλλά μπορεί και να με παραπλανούσαν οι βαθιές ρυτίδες και οι άσπρες τούφες μαλλιών που ξεμύτιζαν από το σκούφο της. Πρόσεξα λίγο καλύτερα - δεν ήταν εντελώς άσπρες, κάποιες ήταν ξανθές. Είχε αυτό το ακαθόριστο γκρι χρώμα στα μάτια. Ντυμένη με κάτι παράταιρα ρούχα, θυμάμαι ένα ξεχειλωμένο πουλόβερ που περίσσευε έξω από ένα πλαστικό μπουφάν. Έκανε κρύο εκείνο το βράδι. Είχε φορέσει και κάτι γάντια και σκούφο, αλλά κρύωνε. Και φαινόταν. Μιλούσε.

Ζήτησε κάτι να φάει. Δεν ήθελε λεφτά. Μου είπε ότι δεν έπαιρνε ναρκωτικά, απλά πεινούσε. "Κοιτάξτε με" έλεγε "είμαι καθαρή, πλυμένη, όχι ζητιάνα" - το "καθαρή" με την κυριολεκτική του έννοια. Η φωνή της έτρεμε, ίσως όχι από το κρύο. Ρώτησα από πού είναι. Μου είπε, εντελώς απροσδόκητα, αλλά ταιριαστά με την προφορά της, "από Αμερική". Πράγματι, δεν έμοιαζε ούτε αλβανίδα ούτε ανατολική. Αλλά ήταν παράξενο - εξήντάρα, αμερικάνα, όχι πρεζάκι και άστεγη; Στην Αθήνα; Στο τέλος του εικοστού αιώνα;

Έβγαλα μηχανικά ένα χαρτονόμισμα. "Δε θέλω λεφτά" ξαναείπε. "Κάτι να φάω, ό,τι να 'ναι". Γύρισα στο περίπτερο. Μάζεψα διάφορα σκατολοΐδια που είχε πάνω πάνω - μπισκότα, πατατάκια, καραμέλες. Την κοίταξα - είχε ένα ευτυχισμένο χαμόγελο, μικρού παιδιού.

- Θες και κρουασάν;
- Ναι, ναι!
- Και χυμό πορτοκάλι;
- Και χυμό.

Της έδωσα μια πλαστική σακουλίτσα με τα ψώνια. Το πρόσωπό της είχε φωτιστεί, γελούσε και δάκρυζε ταυτόχρονα. Μουρμούριζε κάτι σπαστά "ευχαριστώ". Πήγα να της δώσω και τα ψιλά που περίσσεψαν, αλλά πάλι δεν ήθελε, τραβήχτηκε πίσω.

Έφυγα βηματίζοντας γρήγορα στη Σταδίου. Σταμάτησα πιο κάτω σε ένα καρτοτηλέφωνο και πήρα τη Μαρίνα στο Παρίσι. Ήταν μια ώρα πιο νωρίς στη Γαλλία από ό,τι εδώ, αλλά φαίνεται πως την ξύπνησα. Ήθελα να της πω για το σκηνικό, αλλά δεν καταλάβαινε και πολλά, στο τέλος μου είπε να τα πούμε καλύτερα αύριο. Την καληνύχτισα - δεν ξαναμιλήσαμε έκτοτε. Περπάτησα μέχρι ψηλά στη Μπενάκη και χώθηκα στο μαγαζί που με περίμενες. Θυμάσαι τη μουσική που έπαιζαν; Κάτι παραδοσιακά με κάτι περίεργα πνευστά. Δε θυμάσαι, ε; Ε, ναι, βέβαια, πάνε τόσα χρόνια.

Πάντως ρε παιδί μου, τόσοι και τόσοι σου απλώνουν το χέρι κάθε μέρα, και δε θυμάμαι κανενός τη φάτσα - τίποτα. Αυτήν όμως τη θυμάμαι σα να ήταν τώρα. Έχω μια αίσθηση ότι θα τη δω όπου να 'ναι να κάθεται σε ένα παγκάκι της Κλαυθμώνος και να τρώει πατατάκια. Κάτι τέτοιο."


Σ.Σ. Κατέγραψα έπι το κάπως λογοτεχνικότερον την ιστορία που μου διηγήθηκε ο φίλος μου, αλλά ξαναδιαβάζοντάς την κάνω διάφορες δεύτερες σκέψεις. Δεν θυμάμαι τι μουσική έπαιζαν, θυμάμαι όμως το μαγαζί γιατί έχω πάει μια φορά όλη κι όλη. Δεν θυμάμαι να κάπνιζε πριν φύγει για έξω η αγαπημένη του και χωρίσουν εν τέλει, άρα κάπου τότε το άρχισε, για λίγο βέβαια. Ωστόσο δεν μπορώ να αντισταθώ στον πειρασμό του να σκεφτώ ότι στάθηκε στο περίπτερο για να αγοράσει εκείνη την τηλεκάρτα. Ίσως γι' αυτό να θυμάται την άστεγη γυναίκα τόσο καθαρά, αν το βράδι εκείνο ήταν κάπως "σημαδιακό" για το τέλος της σχέσης του.

Αλλά μπορεί και να κάνω λάθος. Τα χρόνια περνάνε, καρτοτηλέφωνα στους δρόμους δε βλέπω πια, παιδιά των φαναριών και κατοσταρικάκηδες πάνε κι έρχονται, και η μνήμη γεμίζει τα κενά των αφηγήσεων με ό,τι βρίσκει πρόχειρο. Να, σα να θυμάμαι τώρα πως τα περίεργα πνευστά ίσως δεν ήταν παρά ένα κοινότατο κλαρίνο.

Pigs in space

Galaxie verte (2005) - copyright Teo Dascalakis 2009

Η συνάδελφός μου η P. ήταν σε έξαλλη κατάσταση εκείνες τις μέρες. Ο αγαπημένος της είχε εκδηλώσει μια ιδιότυπη συμπεριφορά όταν στην αξίωσή της να απαντήσει ξεκάθαρα στην πολύ απλή ερώτηση "Μ' αγαπάς;" αυτός άρχισε να ξεφουρνίζει κάτι μισόλογα και κάτι "ναι μεν, αλλά". Σε ένδειξη διαμαρτυρίας τον χώρισε αυθωρεί και παραχρήμα για να το σκεφτεί καλύτερα και την επόμενη φορά να είναι πιο προσεκτικός, αλλά καθώς περνούσαν οι μέρες συνειδητοποιούσε ότι ήταν η ίδια που καθόταν σε αναμένα κάρβουνα. Κι έτσι, βημάτιζε πάνω-κάτω καπνίζοντας και ξεφυσώντας διαρκώς. Από ώρα σε ώρα μονολογούσε και μουρμούριζε μέχρι που κάποτε της ξέφυγε υψηλοφώνως:

- Όλοι οι άντρες είναι γουρούνια!
- Καλά, εμείς τι σου φταίμε τώρα;
- Φταίτε! Όλοι σας! Γουρούνια!
- Ε τότε γιατί σκας και τρέχεις πέρα δώθε συνέχεια; Αφού είναι γουρούνι κι ο δικός σου, δεν είναι;

Τότε η P. έσβησε το τσιγάρο, έκατσε στο γραφείο, σταύρωσε τα λεπτά της πόδια, αναστέναξε, πήρε ένα ονειροπόλο ύφος και είπε μάλλον χαμηλόφωνα:

- Αυτός είναι... είναι ένα μικρό, χαριτωμένο γουρουνάκι...

Και χαμογέλασε ευχαριστημένη.


Σ.Σ. Θυμήθηκα αυτή την κάπως παλιά ιστοριούλα κοιτάζοντας μερικά από τα έργα του ζωγράφου Θοδωρή Δασκαλάκη όπως αυτό που βρίσκεται στην κορυφή της ανάρτησης, στην ιστοσελίδα http://www.teodaskalakis.com, αλλά εσείς μπορείτε να τα δείτε και δια ζώσης όσο διαρκεί η έκθεσή του στη γκαλερί Titanium στην Αθήνα (μέχρι 20 Φεβρουαρίου). Προφανώς η ιστοριούλα δεν είναι το ερμηνευτικό κλειδί για την κατανόηση του έργου του καλλιτέχνη, είναι απλά χιούμορ (για να μην παρεξηγούμεστε, ε;). Με το Θοδωρή έχουμε μιλήσει κατά καιρούς για διάφορα πράγματα με σημαντική εξαίρεση τα εικαστικά - αντικείμενο για το οποίο δεν έχω ιδέα και φαίνεται. Στα εγκαίνια της προηγούμενης έκθεσής του στον ίδιο χώρο πριν μερικά χρόνια μου είχε τάξει ότι θα με περιμένει κάποια μέρα με λιγότερο κόσμο ώστε να κουβεντιάσουμε ίσως και γι' αυτά, με λίγο κρασί φυλαγμένο. Δεν πρόλαβα να πάω τότε, ούτε και τώρα μπορώ. Αλλά έχω ελπίδες για το μέλλον, ελπίζω να προλάβω πριν γίνει πολύ μεγάλη φίρμα, αν ισχύει ακόμα η πρόσκληση.

"Pigs is space" ήταν ένα ένθετο στο Μάπετ σόου που περιείχε ό,τι ακριβώς λέει ο τίτλος του.

Όταν μαύρισε ο ήλιος

"...Άθλιοι, άθλιο πάθος υποφέρετε! Νύχτα σας τύλιξε,
κεφάλια, πρόσωπα, τα γόνατά σας.
Η οιμωγή σας φλέγεται, τα μάγουλά σας μούσκεψαν στο δάκρυ,
αίμα οι τοίχοι στάζουν, αίμα της στέγης τα καλά δοκάρια,
είδωλα γέμισε το πρόθυρο, είδωλα η αυλή,
που βιάζονται να κατεβούν στο έρεβος, να βυθιστούν στο σκότος•
στον ουρανό αμαυρώθηκε ο ήλιος, μια καταχνιά θολή
απλώνεται τώρα παντού..."

Οδύσσεια
υ 350-357


Δύο λεπτά μετά το μεσημέρι της 16ης Απριλίου του 1178 π.Χ., αν βρισκόταν κανείς κάπου στα Ιόνια νησιά (ας πούμε στην Ιθάκη) και κοιτούσε προς τον ουρανό, η εικόνα που θα έβλεπε θα έμοιαζε κάπως όπως στην απεικόνιση παραπάνω. Αν και χωρίς τις επεξηγηματικές λεζάντες που βλέπετε εσείς να ορίζουν τις θέσεις των ουρανίων σωμάτων, οι απορούντες Ιθακήσιοι θα ήταν μάρτυρες μιας εντυπωσιακής έκλειψης ηλίου. Σύμφωνα με τους κυρίους Constantino Baikouzis & Marcelo Magnasco, συγγραφείς του επιστημονικού άρθρου από το οποίο υπεξαίρεσα την απεικόνιση, ενδέχεται ορισμένοι εκ των κατοίκων να μην απήλαυσαν το εντυπωσιακό θέαμα, δεδομένου ότι θα ήταν μάλλον απασχολημένοι με μια πιο επείγουσα δραστηριότητα: ο μεν Οδυσσέας, ο Τηλέμαχος και οι σύντροφοί τους, με τη μνηστηροφονία, οι δε μνηστήρες με την (ανεπιτυχή, τελικά) προσπάθεια να σώσουν τη ζωή τους.

Βέβαια, για να είμαστε δίκαιοι, οι συγγραφείς δεν ισχυρίζονται ότι όλα αυτά τα γεγονότα συνέβησαν όντως (η μνηστηροφονία και ολόκληρη η Οδύσσεια) και μάλιστα τη συγκεκριμένη μέρα. Ξεκινώντας όμως από διάφορες περιγραφές που μπορεί κανείς να εντοπίσει στο ομηρικό κείμενο και οι οποίες αναφέρουν τις σχετικές θέσεις κάποιων ουρανίων σωμάτων στο χρονικό διάστημα της αφήγησης που καταλαμβάνει το έπος, οι συγγραφείς προσπαθούν να "ταιριάξουν" τις θέσεις αυτές με τις πραγματικές, όπως αυτές μπορούν να υπολογιστούν από προγράμματα πλανηταρίου για κάθε ημερομηνία κάθε δεδομένης χρονιάς. Το κομβικό σημείο είναι η εκπλήρωση της προφητείας του Θεοκλύμενου (δηλαδή του κειμένου στην κορυφή της ανάρτησης), όπου οι συγγραφείς, σε συμφωνία με μερικούς σχολιαστές του έπους ήδη από την αρχαιότητα, εκλαμβάνουν την "αμαύρωση" ως έκλειψη ηλίου.

Το άρθρο έχει ως τίτλο "Is an eclipse described in the Odyssey?" και το ερωτηματικό δεν είναι καθόλου τυχαίο. Η περιγραφή του Θεοκλύμενου έχω την εντύπωση ότι ταιριάζει περισσότερο στο πέρασμα των ψυχών στον Άδη όπως τον αντιλαμβάνονταν οι αρχαίοι (εκτενείς περιγραφές του υπάρχουν στη Νέκυια, δηλαδή τη ραψωδία λ της ίδιας της Οδύσσειας), παρά στο φυσικό φαινόμενο "έκλειψη" ακόμα και αν ιδωθεί συμβολικά ή μεταφυσικά ως νέμεση για την προηγηθείσα ύβρι των μνηστήρων. Ο ίδιος ο Θεοκλύμενος εμφανίζεται ξαφνικά (ως επιβάτης της τελευταίας ώρας στο πλοίο που μεταφέρει τον Τηλέμαχο πίσω στην Ιθάκη μετά το ταξίδι του στην Πύλο και τη Σπάρτη) και ο ρόλος του στην οικονομία του ποιήματος μάλλον είναι ακριβώς να προσφέρει μια "μαντική" ενόραση της μνηστηροφονίας λέγοντας αυτά ακριβώς τα λόγια στους μνηστήρες την παραμονή της κρίσιμης μέρας.

Οι συγγραφείς δεν επιμένουν και πολύ στο τι εννοεί ο Θεοκλύμενος, και καλά κάνουν - άλλωστε η σχετική συζήτηση είναι φιλολογική, ενώ οι άνθρωποι είναι εμφανώς αστρονόμοι. Εργάζονται στο Αστεροσκοπείο του Λα Πλάτα στην Αργεντινή, και προσώρας στο Πανεπιστήμιο Ροκφέλλερ στη Νέα Υόρκη, ο Magnasco ως επισκέπτης καθηγητής και ο Baikouzis ως επιστημονικός συνεργάτης του. Γι' αυτό αντιπαρέρχονται τη φιλολογία και ασχολούνται με την αστρονομία: το παρακάτω σχήμα δείχνει τη θέση των άστρων και πλανητών στο νυχτερινό ουρανό το Μάρτιο του 1178 π.Χ., όπως θα φαινόταν σε έναν ταξιδιώτη που κάνει το ταξίδι του Τηλέμαχου. Η θέση τους ταιριάζει με την περιγραφή του έπους.


Το αποτέλεσμα της ενδελεχούς έρευνας των αστρονόμων μας είναι η δημοσίευση της μελέτης τους στο περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences USA στο τεύχος της 1ης Ιουλίου 2008. Το άρθρο είναι ανοιχτής πρόσβασης στον καθένα και μπορείτε να το διαβάσετε εδώ. Το περιοδικό είναι από τα πιο αξιόπιστα και υψηλής στάθμης επιστημονικά περιοδικά που κυκλοφορούν - προσωπικώς θα ήμουν πολύ ευτυχής αν είχα δημοσιεύσει έστω και ένα άρθρο εκεί.

Φυσικά δεν ξέρω αστρονομία και δεν έχω την παραμικρή αίσθηση για την επιστημονική αξία του άρθρου. Φαντάζομαι, δεδομένου του επιπέδου του περιοδικού, ότι οι υπολογισμοί των συγγραφέων θα είναι άψογοι και ότι οι σχετικές θέσεις των ουρανίων σωμάτων θα ήταν ακριβώς όπως απεικονίζονται. Σκέφτομαι όμως ότι αν το ερώτημα δεν αφορούσε την Οδύσσεια αλλά απλώς τη θέση των άστρων μια τυχαία ημερομηνία έκλειψης, τότε πολύ αμφιβάλλω αν η μελέτη θα έβρισκε το δρόμο για το συγκεκριμένο περιοδικό, ή για τη δημοσιότητα γενικά.

Δεδομένου όμως του "πιασάρικου" ερωτήματος ("Περιγράφεται μια έκλειψη στην Οδύσσεια;"), και παρά τις όποιες δεοντολογικές αποστάσεις τηρεί το επιστημονικό κείμενο, η επιστήμη τελειώνει με τη δημοσίευση του άρθρου και από εκεί και πέρα αναλαμβάνουν τα media. Στην καλύτερη περίπτωση το νέο σερβίρεται στη διψασμένη για ειδήσεις ανθρωπότητα με κάποιες επιφυλάξεις, αλλά πολύ γρήγορα και από μέσο σε μέσο βρισκόμαστε εκστατικοί μπροστά στη μεγάλη ανακάλυψη: όχι μόνο η Οδύσσεια περιγράφει μια έκλειψη (και το ερωτηματικό του τίτλου του άρθρου γίνεται θαυμαστικό), αλλά η έκλειψη είναι αυτή που προφητεύει ο Θεοκλύμενος, ο Οδυσσέας γύρισε στην Ιθάκη και σκότωσε (εντάξει, όχι μόνος του) τους Μνηστήρες στις 12.02 το μεσημέρι της 16ης Απριλίου 1178 π.Χ. Δεν ξέρω τι μέρα ήτανε ακριβώς, αλλά ο Όμηρος τα είχε γράψει σωστά όλα (άντε, με λίγο σκόντο στη θεά Αθηνά και δυο-τρεις άλλους).

Σήμερα, λίγους μήνες μετά, μια απλή έρευνα στον κυκεώνα του Διαδικτύου με keywords "eclipse + Odyssey" δίνει πλέον τεράστιο αριθμό αποτελεσμάτων. Μερικά είναι κάπως αυστηρά επιστημονικά, αλλά τα πιο πολλά είναι της κατηγορίας "όπως λένε οι επιστήμονες" και ακολουθούν διάφορα που καθόλου δεν τα λένε οι επιστήμονες αλλά τα φαντάζονται κατ' εξακολούθηση οι συντάκτες των κειμένων. Ο σάλαγος φτάνει γρήγορα στο λίκνο του πολιτισμού (ναι, την Ελλάδα λέω) που δε μπορεί να μείνει πίσω από τις εξελίξεις, εφημερίδες και περιοδικά και μπλογκς ανακυκλώνουν την ιστορία, η ελληνική wikipedia αναφέρει τη συγκεριμένη ημερομηνία στο λήμμα "έκλειψη ηλίου" ως ιστορικό γεγονός που περιγράφεται στην Οδύσσεια, και επιπλέον πέφτει εξτρά γαρνιτούρα λόγω εντοπιότητας. Όχι μόνο του Οδυσσέα ή του Ομήρου, αλλά και του εκ των συγγραφέων Constantino Baikouzis που είναι στην πραγματικότητα Κωνσταντίνος Μπαϊκούζης - πατριωτάκι εξ' Αργεντινής.

Και για την ακρίβεια, είναι λίγο χειρότερα τα πράγματα: ο Constantino δεν είναι πατριωτάκι μόνο με την ευρεία έννοια, αλλά και με τη στενή, καθώς η μαμά του είναι από τις Ράχες Ικαρίας. Κοντοχωριανός δηλαδή ("παραχωριού" στα καριώτικα) - και αυτό εξηγεί εν μέρει πώς βρέθηκε - ακουσίως - φιλοξενούμενος στη Ροβιθέ.

Ο Marcelo πάλι είναι εντελώς Αργεντινός κατά πως φαίνεται, αλλά τι να κάνουμε, μαζί με το βασιλικό ποτίζεται κι η γλάστρα...


Σ.Σ. Την ανακάλυψη της ικαριακής ρίζας του Μπαϊκούζη και όλης της ιστορίας με την έκλειψη τη χρωστάω στον ξάδελφό μου Β.Κ. που έχει ζήσει πολλά χρόνια στην Αργεντινή και τον γνωρίζει προσωπικά. Με τον ξάδελφο (που τον έχω αναφέρει ξανά εδώ) έχουμε μια μακρά ιστορία αντιπαραθέσεων χάριν παιδιάς για διάφορα ζητήματα που άπτονται θεωριών συνωμοσίας, ψευδο-επιστήμης και παραφυσικών φαινομένων - συνήθως εκείνος παίζει τον συνωμοσιολόγο κι εγώ τον σκεπτικιστή. Έτσι όταν μου είπε ότι κάλεσαν το φίλο του τον Constantino να μιλήσει στο Χάρβαρντ για την έκλειψη της Οδύσσειας που έγινε την ημέρα τάδε, το μυαλό μου πήγε σε μια άλλη ικαριακής επίσης προέλευσης ιστορία που έχω διαβάσει (σχετικά με τη χρονολογία ταφής του Ικάρου από τον Ηρακλή πριν 32 χιλιάδες χρόνια) και υπέθεσα ότι πρόκειται για αντίστοιχη μπαλαφάρα.

Όταν ανεσκάλισα λίγο τη βιβλιογραφία, μου προκάλεσε μια σχετική έκπληξη ο εντοπισμός του άρθρου σε ένα έγκριτο και σημαντικό περιοδικό σαν το PNAS. Αργότερα έπεσα πάνω στον αναμενόμενο ορυμαγδό των media και φυσικά του διαδικτύου, από ένα άρθρο (μάλλον στο Βήμα) που ξεκινούσε με το κλασικό "Έλληνες επιστήμονες ανακάλυψαν..." με συνέντευξη του Μπαϊκούζη, μέχρι διάφορες τερατολογίες από μπλογκ σε μπλογκ.

Προφανώς θα έγινε έκλειψη στην Ιθάκη στις 16 Απριλίου του 1178 π.Χ. αν και πολύ αμφιβάλλω αν υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ αυτού του γεγονότος και της Οδύσσειας. Ξαναδιάβασα πρόσφατα το κείμενο του έπους (στην απόδοση του Δ.Ν. Μαρωνίτη, από όπου και το παράθεμα στην κορυφή της ανάρτησης) και δεν απεκόμισα την αίσθηση ότι υπάρχει κάπου κάποια έκλειψη, αλλά και να υπήρχε, μικρή σημασία έχει. Ο Οδυσσέας είναι αδιάφορος ως ιστορικό πρόσωπο, αλλά είναι άπειρα σημαντικός ως σύμβολο: νομίζω πως ο καθένας μας κουβαλάει μέσα του έναν πόθο επιστροφής σε κάποια Ιθάκη, και ξέρω πολλούς ανθρώπους που όλη τους η ζωή δεν είναι παρά ένας "νόστος" προς μια πατρίδα μοναδική και εντελώς προσωπική.

Ο ξάδελφος μου διηγήθηκε μερικά περιστατικά με πρωταγωνιστή τον Constantino που σκιαγραφούν έναν μάλλον ενδιαφέροντα τύπο ανθρώπου. Σκέφτομαι αν το φέρει κάποτε και συναπαντηθούμε στις Ράχες ή στο Νότιο Ημισφαίριο γύρω από κάνα τραπέζι με κρασί, να μην του πω κουβέντα για το άρθρο και τη σχετική χλαπαταγή, αλλά να τον ρωτήσω για την επιστροφή στην Ιθάκη και για τα ταξίδια.

Ξενιτεμένος είναι κι αυτός, όλο και κάτι θα 'χει να πει.

"...'εν ηφτάνουσι τα λόγια"

Ο τίτλος προέρχεται από μια έκθεση κόμικς που πρόκειται να ξεκινήσει στις 16 Φεβρουαρίου (του 2009, βέβαια) στις 20.00 μ.μ., στο bartesera, Κολοκοτρώνη 25, Στοά Πραξιτέλους, Αθήνα. Θα κρατήσει μέχρι τις 2 Απριλίου 2009, και ελπίζω να με φέρει ο δρόμος κατά κει άμα βρεθώ στην Αθήνα, για λόγους βέβαια τοπικοσυναισθηματικούς, αφού η έμπνευση της έκθεσης είναι "Ζόμπις, νεράιδες, φαντάσματα, παραμύθια και άλλες καριώτικες ιστορίες", η χαρά του παιδιού δηλαδή, κι αν εγώ δεν είμαι φαν των κόμικς, ούτε ακριβώς στην παιδική ηλικία, μάλλον δεν πειράζει και τόσο εφόσον οι ιστορίες που αντλούνται μέσα από την προφορική παράδοση της Ικαρίας είναι μάλλον μέσα στα ενδιαφέροντα της Ροβιθές από γεννησιμιού της.

Φυσικά όντας στην Κρήτη δεν υπήρχε περίπτωση να το πάρω είδηση, αλλά μου άνοιξε τα μάτια το μπλογκ της Νανάς (που δεν την ξέρω αλλά συστήνεται ως "το αγρίμι" και μάλλον την πιστεύω), η οποία συχνάζει στο μπλογκ του πεζοπορικού ορειβατικού συλλόγου Ικαρίας και στις άλλες διασυνδεδεμένες ιστοσελίδες που νομίζω συντηρεί μια καλή παρέα στις Ράχες (Άγγελε, άμα γράφω ανακρίβειες με διορθώνεις). Από εκεί τσίμπησα την ιστορία φρίκης που ακούει στο όνομα "Το Μισοκωλάκι" και την διηγούντο οι παλαιότερες γιαγιάδες της Ικαρίας στα εγγόνια τους.

Όχι οι δικές μου. Το πρωτοάκουσα πριν χρόνια από τη φίλη μου την Α. (γνωστή στους αναγνώστες του ιστολογίου από μια ιστορία με κάτι κουβαδάκια), που της το έλεγε η γιαγιά της. Δεν ξέρω αν τα αυτιά της γενιάς μου είχαν αρχίσει να θεωρούνται πιο ευαίσθητα σε σχέση με των παλαιότερων, πάντως εγώ μόνο ως ενήλικος πλέον ήρθα σε επαφή με αυτή την πλευρά του ικαριακού πολιτισμού. Αναρωτιέμαι αν αυτοί που έχουν παιδιά σήμερα θα τους διηγούντο μια τέτοια ιστορία ως bed time story ή αν θα επέλεγαν ίσως μια πιο politically correct εκδοχή σαν αυτήν που μεταφέρεται στα σχόλια κάτω από την αντίστοιχη ανάρτηση της Νανάς.

Διαβάστε την ιστορία του Μισοκωλακιού εδώ, και τα σχόλια επίσης.

Δείτε την ιστοσελίδα της έκθεσης εδώ.

Και φρικάρετε μαζί μας όλο αγαλλίαση... Η άγνωστη Ικαρία σας καλωσορίζει... ;-)


Την εικονογράφηση καννιβάλισα από το ιστολόγιο της Νανάς και την ιστοσελίδα της συντεχνίας των καλλιτεχνών που συμμετέχουν στην έκθεση. Ελπίζω να συγχωρούν το κλοπυράιτ, μάλλον για καλό είναι...

Επετειακόν...

Το είχα ξεχάσει και ο ίδιος, αλλά κάπως έγινε και το θυμήθηκα κοιτάζοντας κάποιες παλιές αναρτήσεις. Πριν ένα χρόνο ακριβώς, το απόγευμα της 26ης Ιανουαρίου έφτιαξα τα πρώτα δοκιμαστικά και η Ροβιθέ βγήκε στο διαδίκτυο. Στο χρόνο που μεσολάβησε έγραψα 99 συνολικά τίτλους αναρτήσεων - τα περιεχόμενα αρκετών δουλεύονται ακόμα και ελπίζω να στρογγυλέψω το νούμερο κάποια στιγμή.

Δεν πολυκαταλαβαίνω τους εορτασμούς των γενεθλίων στους ανθρώπους: εορτάζεις ένα γεγονός (τη γέννησή σου) στο οποίο δεν είχες καμμία εκούσια συμμετοχή, και είναι τόσο κοινότοπο ώστε να έχει συμβεί σε όλο τον κόσμο. Αλλά στα ιστολόγια; που και εκούσια είναι και η διάρκεια κατά κάποιο τρόπο "πιστοποιεί" την αξία τους; Αξίζει η επέτειος κάποιας ειδικής μνείας;

Ίσως μόνο για το χαρούμενο πιθηκάκι του σκίτσου, που μου θυμίζει μια ταινία που βλέπαμε πιτσιρίκια στην οικιακή μηχανή προβολής των 8mm με πρωταγωνίστρια μια χιμπατζίνα που είχε γενέθλια. Ή ισως πάλι γιατί οι επέτειοι είναι "οδοδείκτες" της διαρκούς προς τα εμπρός πορείας μας, που υπενθυμίζουν το διαρκές πέρασμα του χρόνου.

Ή τέλος γιατί συμπλήρωση ενός χρόνου μπορεί να σημαίνει την ελπίδα ύπαρξης και ενός ακόμα... Αν τουλάχιστον στο χρόνο που πέρασε έφτιαξε κανείς κάτι που να αξίζει να συνεχιστεί.

Αλλά τους απολογισμούς λέω να τους αφήσω για την ανάρτηση νούμερο 100 που ως αριθμός που φαίνεται κάπως πιο "οριστικός" από το 82+5 που γράφει δεξιά - για την ώρα μπορείτε να αρκεστείτε στο κομμάτι σας από την ψηφιακή τούρτα.

Άντε, και του χρόνου - να 'μαστε καλά.

Φιδέμπορες

Στην περιπέτεια του Λούκι Λουκ που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μαμουθκόμιξ με τον τίτλο "Η κούρσα του Μισσισιπή", ο τιμονιέρης του ποταμόπλοιου Ντέιζυ Μπελ περνάει τον καιρό του διηγούμενος διάφορες τερατολογίες. Δεν είναι ο μόνος - κατά καιρούς έχω γνωρίσει ή μου έχουν περιγράψει διάφορους αληθινούς τύπους που ασχολούνται συστηματικά με το ψεύδος ως άθλημα, διηγούμενοι διασκεδαστικά περιστατικά με κοινό στοιχείο την απίστευτη υπερβολή. Στην αργκό μιας ορισμένης γενιάς (λίγο νεώτερης από τη δική μου), οι ιστορίες αυτές ονομάζονταν "φίδια", και οι φορείς τους "φιδέμπορες".

Υπό κανονικές συνθήκες, ο φιδέμπορας δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την αληθοφάνεια των ιστοριών που διηγείται, παρά μόνο για το πόσο εντυπωσιακές είναι. Για να μεταφέρω μια έκφραση που αποθησαυρίζει ο συγγραφέας Γιώργος Σκαμπαρδώνης στη συλλογή διηγημάτων "Επι ψύλλου κρεμάμενος", ο φιδέμπορας "κόβει την πορδή με το πριόνι". Ως εκ τούτου δεν είναι παράξενο που ο ήρωας του Σκαμπαρδώνη, εκνευρισμένος με τη γάτα του την πετάει έξω από την πόρτα μια παγωμένη μέρα που κάνει τόσο κρύο ώστε η γάτα παγώνει στον αέρα και παραμένει παγωμένη (αιωρούμενη, φυσικά) μέχρι την άνοιξη που κάπως σπάει ο χιονιάς και σήμερα φυσικά νιαουρίζει κανονικότατα ανάμεσά μας σα να μην έχει συμβεί τίποτα.

Το παράδοξο δεν είναι τόσο η γάτα που αιωρείται παγωμένη - το παράδοξο είναι ότι την ίδια ακριβώς ιστορία διηγείται πολλά χρόνια πριν την κυκλοφορία του βιβλίου, ένας ποδηλατάς στην πλατεία Παπαδιαμάντη στην Αθήνα, μόνο που την τοποθετεί χρονικά κάπου στην κατοχή, όταν ο ίδιος έχει αποφασίσει να βγει αντάρτης στο βουνό (μόνος του) και ανεβαίνει στην Πάρνηθα από όπου βυθίζει γερμανικά υποβρύχια που τριγυρνάνε στο Σαρωνικό με τη βοήθεια αυτοσχέδιων πυραύλων σαν αυτούς που φτιάχνουνε το Πάσχα στο Βροντάδο της Χίου. Την ίδια περίοδο ο αντάρτης μας αποφασίζει ότι του έχει λείψει να φάει ψάρι και για να μην κατέβει από το βουνό αποφασίζει να ψαρέψει με χαρταετό που αμολάει από την Πάρνηθα, και πιάνει τόσα ψάρια που όπως λέει ο ίδιος "ακόμα έχω στην κατάψυξη".


Βέβαια την ιστορία του ποδηλατά μου την έχει διηγηθεί παλιά μια απολύτως αξιόπιστη πηγή, ο φίλος μου ο Γιάννης Κ., στη διάρκεια μιας συζήτησης στην οποία μας περιέγραψε πώς πήγε με την παρέα του διακοπές στην Ίο και πήγαν σε μια ντισκοτέκ (τότε υπήρχαν ακόμα ντισκοτέκ) που είχε ηχεία τόσο μεγάλα που ο ίδιος, κουρασμένος από το χορό, μπήκε μέσα σε ένα και αποκοιμήθηκε μέχρι την επομένη. Φυσικά το μαγαζί έκλεισε χωρίς να τον πάρουν είδηση κι αυτός λέει κοιμόταν για περίπου είκοσι ώρες, αλλά μετά ξαναβγήκε από το ηχείο σα να μη συνέβη τίποτα και συνέχισε να χορεύει ξεκούραστος σαν την Ωραία Κοιμωμένη. Ο κολλητός του που ήταν μαζί δεν τον αναζήτησε γιατί ήταν απορροφημένος με τα δικά του προβλήματα που είχαν να κάνουν με το ότι όλες οι εκκρίσεις του σώματός του από όλες τις πλευρές είχαν μια απόχρωση γαλαζομπλέ κι έτρεχε στους τοπικούς γιατρούς, που τελικά εντόπισαν το πρόβλημα στην αυξημένη κατανάλωση του λικέρ Blue Curacao, από το οποίο έπινε περίπου 2-3 μπουκάλια την ημέρα. Αρχικά δεν τους πίστεψε, αλλά αργότερα πειραματίστηκε με Parfait Amour και του έγιναν όλα κάπως μωβ και μετά με Πέπερμιντ και Αγκοστούρα προς το πρασινάκι, μέχρι που αποφάσισε να περιορίσει το ποτό (λογικόν, αφότου είδε τον κολλητό του να βγαίνει φρέσκος-φρέσκος από το ηχείο).

Υπάρχει ένας ταξιτζής στην Ικαρία που με πολύ φυσιολογικό τρόπο σου εξηγεί πώς μια μέρα που κατέβαινε από τις Ράχες (καλοκαίρι, με ανοιχτά τα παράθυρα) φύσηξε ένας αέρας τόσο δυνατός που του πήρε το καπέλο με κατεύθυνση το πέλαγος, αλλά αυτός τσαντίστηκε τόσο που γκάζωσε απότομα και κατέβηκε τόσο γρήγορα τις στροφές του δρόμου που το καπέλο παρότι πήγαινε ίσια δεν πρόλαβε να κατέβει και κατέληξε να προσγειωθεί ακριβώς στο κεφάλι του, στη θέση από την οποία είχε ξεκινήσει. Μετά συνέχισε με φυσιολογική πλέον ταχύτητα το δρόμο του και φαντάζομαι ότι κάπου θα διασταυρώθηκε με εκείνο τον άλλο τύπο που έλεγε ότι του ήρθε να καπνίσει ενώ έτρεχε με τη μηχανή, αλλά συνειδητοποίησε ότι δεν είχε φωτιά πάνω του. Οπότε, τι να κάνει, εκεί που έτρεχε πλαγιάζει τη μηχανή στην άσφαλτο, αρχίζει να πετάει σπίθες στις μπάντες από την τριβή, πάει μια σπίθα και του ανάβει το τσιγάρο, σηκώνει τη μηχανή (πάντα χωρίς να κόψει ταχύτητα) και συνεχίζει.


Έχω την εντύπωση ότι οι περιπέτειες του βαρώνου Μυνχάουζεν είναι η έμπνευση πολλών από αυτές τις ιστορίες. Ή ίσως και το αντίστροφο, ότι το βιβλίο είναι η επιτομή κάμποσων τέτοιων ιστοριών που κυκλοφορούν από γενιά σε γενιά και περνάνε από πολλά διαφορετικά στόματα σαν την αιωρούμενη γάτα. Υποθέτω ότι αντίστοιχες αφηγήσεις θα πρέπει να υπήρχαν από τις απαρχές του πολιτισμού, όχι κατ' ανάγκη συνδεδεμένες με τους μύθους, τους δράκους και τα τέρατα, αλλά και ως απλή παιγνιώδης αφήγηση που δοκιμάζει τη φαντασία ή την ευπιστία του ακροατή. Η "Φανταστική ιστορία" του Λουκιανού θα μπορούσε να είναι ένα τέτοιο παράδειγμα, οι "Χίλιες και μια νύχτες" πάλι, μάλλον όχι.

Βέβαια οι ιστορίες αυτές δεν πρέπει να συγχέονται με συνειδητές απόπειρες παραπλάνησης (κοινώς: δουλέματος) ενός συγκεκριμένου ακροατηρίου: ο ίδιος Γιάννης Κ. που ανέφερα πιο πάνω είναι υπεύθυνος εν μέρει για το γεγονός ότι μου έχει αποδοθεί στο παρελθόν ένας κρυφός αρραβώνας (υπερδεκαετής) και μία τουλάχιστον κόρη (που αν υπήρχε σήμερα θα τέλειωνε το Λύκειο), καθώς στην ανεπιτυχή μου προσπάθεια να κοροϊδέψω έναν κοινό γνωστό ότι το κοριτσάκι που πήγαινα βόλτα κάποτε ήταν κόρη μου προσέθεσε μια νότα αληθοφάνειας κουνώντας το κεφάλι με σημασία, κοιτάζοντας γύρω γύρω δήθεν για να ελέγξει αν τον ακούει κανένα αδιάκριτο αυτί, και λέγοντας συνωμοτικά στον γνωστό "Σσστ, είναι μυστικό!". Η παρέμβαση του Γιάννη έκαμψε αμέσως τις αντιρρήσεις του άλλου, καθώς είναι γνωστό ότι πολλοί άνθρωποι είναι πρόθυμοι να πιστέψουν πιο εύκολα μια θεωρία συνωμοσίας από μια προφανή αλήθεια. Δεν πρέπει επίσης να μπερδεύουμε τις καλοπροαίρετες τερατολογίες με κάποιες άλλες αφηγήσεις που σκοπό έχουν να αναδείξουν τον αφηγητή Μήτσο από τα Σεπόλια σε υπερήρωα ή τέλος πάντων μάρτυρα ιδιαίτερα σημαντικών γεγονότων (των Δίδυμων Πύργων, της βύθισης του Τιτανικού, ή μιας ανθρωποθυσίας σε μια τελετουργία μύησης σε κάποια κρυφή σέκτα) - αυτές οι τελευταίες ιστορίες είναι μάλλον στα όρια της παθολογίας.

Το καλό πάντως με τους αληθινούς φιδέμπορες είναι ότι τα φίδια τους δε δαγκώνουν καθόλου. Σε αντίθεση ίσως με άλλου τύπου έμπορες που εμπορεύονται ιστορίες με αποικίες των προγόνων του ένδοξου έθνους μας στον Κρόνο ή στον Άρη, για τους οποίους φοβούμαι ότι μπορεί και να επωάζουν φίδια που είναι δυνατόν να δαγκώσουν και μάλιστα άσχημα. Γι' αυτό ας έχουμε και λιγάκι το νου μας - ειδικά στη μπλογκόσφαιρα που όλα τα λουλούδια ανθίζουν - μια και δεν είναι πάντα εύκολο να βρεθεί όπως στο Λούκι Λουκ κάποιος να μας κεράσει έναν καφέ μπας και έρθουμε στα ίσα μας.

Ένα έλεγε, ένα βάλαμε (Κλειώ Ξηρού)

"...Θυμάμαι όταν είμαστε μικρά περιμέναμε πότε θα φύγει η Μαμά για να μπούμε στην κουζίνα να φτιάξουμε διάφορα πράγματα.

Μια φορά σκεφτήκαμε με το Χριστόδουλο να φτιάξουμε βανίλια (υποβρύχιο). Είδαμε μια συνταγή στον τσελεμεντέ και είπαμε μόλις βρούμε ευκαιρία θα τη φτιάξουμε. Φεύγει λοιπόν η Μαμά παίρνουμε ζάχαρη, νερό, βάζουμε τις αναλογίες που έλεγε ο τσελεμεντές, φτιάχνουμε το σιρόπι βάζουμε και βανίλια μέσα και το χτυπήσαμε μ’ ένα κουτάλι για να ασπρίσει. Τα καταφέραμε!!! Θρίαμβος!! Μόνο που....μας βγήκε λίγο σκληρή, φαίνεται είχαμε δέσει πολύ το σιρόπι. Πάντως χαμένη δεν πήγε, όλοι απο μια κουταλιά και πάει.

Μια άλλη φορά είχε φέρει κάποιος μια τοστιέρα σ’ ένα μαγαζάκι κοντά στην κεντρική πλατεία στη Φλώρινα κι έφτιαχνε τοστ (πρωτοφανή για εκείνη την εποχή). Τότε το είδαμε για πρώτη φορά. Μας πήρε μια φορά η Μαμά και μας άρεσαν, έλα όμως που δεν μπορούσε να μας ξαναπάρει, είμασταν και πολλοί βλέπεις. Κάτσαμε λοιπόν με το Χριστόδουλο και βλέπαμε από το τζάμι να δούμε πως τα φτιάχνει. Μετά στο σπίτι μόλις βρούμε την ευκαιρία θα κάνουμε τοστ.

Είχαμε μια σόμπα κοζανίτικη με ξύλα, με δυο μάτια από πάνω. Εκεί πάνω η Μαμά είχε πάντα μια κατσαρόλα γεμάτη νερό που έβραζε. Πήραμε λοιπόν τα πρόσφορα τα κόψαμε στη μέση, βάλαμε μέσα τυρί, ντομάτα κλπ. (ό,τι βρήκαμε στο ψυγείο) βάλαμε βούτυρο απέξω, τα τυλίξαμε σε αλουμινόχαρτο τα βάλαμε πάνω στη σόμπα, από πάνω την κατσαρόλα με το νερό, έτοιμο το τοστ. Τα μικρά κάνανε πανυγήρι. Γύρισε η Μαμά και μας βρήκε όλους χορτάτους, δεν πεινούσε κανείς, πού να φάμε τις φακές που είχε μαγειρέψει.

(Αριστερά η Κλειώ, δεξιά ο Χριστόδουλος και στη μέση μάλλον η Μαρία στην αγκαλιά της θείας Ιωάννας - η φωτογραφία είναι από το οικογενειακό συρτάρι που αναφέρθηκε στην προηγούμενη ανάρτηση).

Όταν ήταν η Μαμά να γεννήσει τον Αυγουστίνο, είχε βάλει στην φωτιά νερό με λάδι, αλάτι και ντομάτα για να μας φτιάξει κριθαράκι σούπα για το βράδι (φαγητό το οποίο δεν θέλαμε ούτε να το βλέπουμε). Περίμενε λοιπόν να βράσει το νερό για να ρίξει το κριθαράκι. Την πιάνουν οι πόνοι και φεύγει. Μου λέει τέλειωσε το εσύ. Μόλις έφυγε, πιάνω την κατσαρόλα όπως ήταν και την αδειάζω έξω στο χωράφι, θυμάμαι που έκανε μια τρύπα μέσα στο χιόνι. Καθαρίζω πατάτες μάνι μάνι και τις κάνω τηγανιτές. Χαρά τα μικρά!!! πέσανε με τα μούτρα (όχι θα κάτσω να τους παρακαλάω να φάνε κριθαράκι). Έρχεται ο Πατέρας μου και μου λέει το ‘καμες το κριθαράκι; Του λέω, έκανε μια τρύπα στο χιόνι έξω, τηγάνισα πατάτες. Έκατσε να φάει και γελούσε κάτω από τα μουστάκια του.

Μια άλλη φορά σκεφτήκαμε με τη Μαρία να κάνουμε κουραμπιέδες. Είμασταν στο Αρμένιο Λαρίσης τότε, η Μαμά είχε πάει στη Λάρισα να ψωνίσει και είχαμε πολύ χρόνο. Παίρνουμε λοιπόν τον τσελεμεντέ, διαβάζουμε τη συνταγή και μας φάνηκε λίγη η δόση, που να φτάσει τόσοι που είμασταν, είπαμε λοιπόν να κάνουμε την διπλή. Ξεκινάμε λοιπόν να φτιάξουμε την διπλή δοση κουραμπιέδες, αλλά ξεχνάμε και βάζουμε βούτυρο για μία δόση κι όλα τα άλλα υλικά για δυο δόσεις. Και γίνανε οι κουραμπιέδες σαν πέτρες. Να τους χτυπάς στον τοίχο και να γυρίζουν πίσω (όχι πως δεν τους φάγαν τα μικρά). Έρχεται η Μαμά, πως να της το πούμε, την περιμέναμε στην εξώπορτα.

- Μαμά ένα έγραφε, ένα βάλαμε.
- Ίντα ικάματε μωρή;
- Εεεε να είπαμε να φτιάξουμε κουραμπιέδες αλλά να, ένα έγραφε, ένα βάλαμε.
- Ωχ!! Καμιά ζημιά θα κάνανε (λέει στον Πατέρα μου).
- Όχι!! κουραμπιέδες κάναμε, αλλά γίνανε σαν πέτρες!!
- Εεε δεν πειράζει α τους φάνε τα μικρά!! α κάμουμε άλλους για τους ξένους.

Τα μικρά κάνανε πανυγύρι. Τόσοι κουραμπιέδες όλοι δικοί τους, κι ας ήτανε σαν πέτρες, είχανε γερά δόντια...."


Σ.Σ. Η Κλειώ Ξηρού, του παπά-Τριαντάφυλλου και της Μοσχούλας, γεννήθηκε στην Ακαμάτρα Ικαρίας, το πρώτο από τα δέκα συνολικά παιδιά της οικογένειας. Στο άρτι εκδοθέν βιβλίο της "Ξηρομαγειρέματα" ξεκινάει περιγράφοντας τις πρώτες της ανεπιτυχείς προσπάθειες στη μαγειρική πριν προχωρήσει στην αναλυτική καταγραφή πολλών συνταγών μαγειρικής και ζαχαροπλαστικής για αρχάριους και μη. Σήμερα η μαγειρική της έχει βελτιωθεί πάρα πολύ απ' ό,τι φαίνεται, καθώς ασχολείται επαγγελματικά μ' αυτήν εδώ και πολλά χρόνια.

Η Ακαμάτρα δεν έχει και πολλά σόγια - όπως είναι αναμενόμενο είμαστε συγγενείς με την Κλειώ, και αυτό εξηγεί τι έκανε η φωτογραφία της (των αρχών του '60) στο συρτάρι μας.

Το βιβλίο με τις συνταγές της Κλειώς γράφει απέξω εκδόσεις "Καλυψώ", και μοιάζει αυτοέκδοση. Μπορείτε να το βρείτε στη διεύθυνση Ζωοδόχου Πηγής 69, στην Αθήνα.